Back

ⓘ Iyelik eki. Iyelik ekleri veya sahiplik ekleri, isimlere ve isim görevinde kullanılan sözcüklere eklenerek kime veya neye ait olduğunu bildiren ekler. Iyelik ek ..




                                     

ⓘ Iyelik eki

Iyelik ekleri veya sahiplik ekleri, isimlere ve isim görevinde kullanılan sözcüklere eklenerek kime veya neye ait olduğunu bildiren ekler.

Iyelik ekleri ad soylu sözcüklerde ve isim görevinde kullanılan diğer sözcüklerde sahiplik kategorisini temsil eder. Eklemeli özellikle Ural ve Altay, Semitik ve Hint-Avrupa dil ailelerince kullanılan bir yapıdır. Ancak tüm Hint-Avrupa dilleri bu yapıyı kelimelere ek getirerek kullanmaz; örneğin Ingilizce sahiplik kategorisini ekler yerine edat nitelikli sözcük-ekler getirerek sağlar.

Türkçede iyelik ekleri -im, -in, -si, -imiz, -iniz ve -leridir. Bu ekler ses uyumlarına uyacak sekilde diğer dar ünlüler ı, u, ü kullanılarak da olusturulabilirler:

  • benim araba m, senin kalem in, Aysenin kedi si, bizim ev imiz, sizin okul unuz, onların semt i

Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere iyelik ekleri isim tamlamalarında "tamlanan" olan sözcüğün sonuna eklenir. Ancak Türkçenin yapısı gereği "tamlayan" sözcük gizli durumda olabilir:

  • Araba m bozuldu. "benim" gizli durumda
                                     

1. Etimoloji

Iyelik eklerinin dünya literatüründe kullanımı; sahiplik islevi ile doğru orantılı olarak gelismistir. Ingilizcede possessive affix, Fincede possessiivisuffiksi gibi adlarla anılan bu ekler adlandırılırken; sahiplik belirten sözcükle birlikte "takı affix" anlamına gelen kelimeler kullanılmıstır. "Takı" sözcüğü islevsel bir anlamda kullanılıp; sözcük-ekleri de kapsamaktadır. Birçok dil hem sözcük-ekli hem de eklemeli olduğu için ör. prepa tion son ek, my pencil sözcük-ek) bu dillerde böyle bir anlam ayrımına gitmeye gerek yoktur. Örneğin Ingilizcede "affix" kelimesi hem ek hem de takı anlamlarında kullanılmaktadır. Bu yönüyle Ingilizcedeki my, your ve our gibi iyelik belirten sözcükler de bir iyelik takısıdır. Türkçe gibi eklemeli dillerde sözcük-ekler bulunmadığı için; sözcük-ekler ek kavramı içinde değerlendirilmemektedir. Bunun için bu yapı "iyelik ekleri" adıyla kalıplasmıssa da, genel dünya literatürüne göre "iyelik ekleri" değil, "iyelik takıları" vardır.

Türkçe adlandırmada, iyelik kelimesi, bir seye sahip olma anlamına gelmektedir. Kökensel bir inceleme yapıldığında sözcüğün Ilk Türkçe döneminde kullanılan ve "sahip, malik" anlamına gelen "is" kökünden türetildiği anlasılmaktadır. Günümüzde "sahipsiz, metruk" anlamlarında kullanılan "ıssız" kelimesi de yine bu kökten türemistir. Kelime 16. yüzyılda Türkçeye Arapça ve Farsça kelime girislerinin iyice artmasıyla iyice unutulmus; ancak Dil Devrimi sırasında yeniden canlandırıp, "-lık lik" yapım ekini alarak; dil bilgisel alanda "sahiplik eki" anlamında kullanılmaya baslamıstır.

                                     

2. Islevleri

Iyelik ekleri, ad soylu sözcüklere gelerek bu sözcüklerin sahibini tanımlar. Eğer sahip tanımlaması yapılan sözcük bir yüklemse, burada kullanılan ek "iyelik" değil sahıs eki olur. Bu tür eklerin fiillere bütünlesmesi yalnızca eylem çekimi eklemeli olan dillerde rastlanan bir durumdur. Örneğin Farsça gitmek fiili olan reften رفتن fiilinin genis zaman hali olan rev رو kükünde birinci tekil sahıs eki olan "-m" م eki kullanıldığında, reve m روم biçiminde olan sözcükteki bu ek; iyelik değil "sahıs eki" olarak karsımıza çıkar. Bu durumun ortaya çıktığı Türkçe ve Farsça gibi diller bu özelliklerinden dolayı gizli özne kullanabilirler. Bu iki yapı arasındaki bağlantı; kisi adıllarının eklesmesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin eski Türkçede kullanılan "körür men görürüm" ifadesindeki "men ben" kisi adılı zamanla eklesmis ve sahıs eki durumuna geçmistir. Iyelik eklerinin, nesnelerin sahiplik öznesi ni ortaya koyması; sahıs ve iyelik eklerinin ortaya çıkısındaki kökensel bağı ortaya koymaktadır.

                                     

3. Iyelik eklerinin çokluk kategorisiyle iliskisi

Dünya dillerinde tekil kisi adıllarına çesitli ekler getirilerek çoğul yapılar yapılır. Bazı dillerde ise bunun istisnaları mevcuttur. Örneğin Ingilizcede you zamirinin çoğulu da you olarak kullanılır. Iyelik belirten yapıların, kisi adıllarından kaynaklandığı düsünüldüğünde; adıllarla iyelik takılarının çoğul yapıları iliskilidir. Normal sartlarda adıllar sizler, bizler. gibi saygı ifadeleri ve Türkçedeki "o" zamiri hariç çoğul eki alamazlar. Bunun için iyelik belirten kelimelerin yalnız halde kullanıldığı durumlarda bu kelimeler çoğul eki alamaz. Böylece Ingilizce ve Almanca gibi iyelik takıları ayrı yazılan dillerde; iyeliğin çokluğu yapısal olarak yapılamaz. Bu dillerde çokluk ifadesi nesne konumundaki sözcüğe takılır our car s gibi. Türkçe gibi bazı eklemeli dillerdeyse çokluk ekleri iyelik ekinden önce gelir kalem ler im gibi.

Bunun yanında bazı dillerde çokluk kategorisi üçe ayrılır. Bu dillerde tekil, ikili ve çoğul kategoriler vardır. Yani çokluk iki ve ikiden fazla olmak üzere ikiye ayrılır. Bu dillerin tipik örneği Arapçadır. Asağıdaki tabloda Arapçadaki iyelik çekimleri gösterilmistir.

  • Beyt Arapça = Ev.